(SGTT) - CEPA mở thêm lối vào Trung Đông nhưng ngay cả những doanh nghiệp đã xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Mỹ, Canada, Úc... vẫn phải "làm lại từ đầu" để đáp ứng tiêu chuẩn Halal. Rào cản không nằm ở thuế mà ở cách tổ chức sản xuất và kiểm soát chuỗi cung ứng.
- Việt Nam - UAE ký Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện
- Việt Nam hướng tới trở thành trung tâm chế biến thực phẩm Halal của Đông Nam Á
Cửa đã mở nhưng tiêu chuẩn là điều kiện bắt buộc
Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Việt Nam - UAE (CEPA) có hiệu lực từ tháng 2-2026 giúp nhiều mặt hàng nông sản, thực phẩm của Việt Nam được hưởng thuế suất ưu đãi khi vào Trung Đông. Tuy nhiên, theo ông Trương Xuân Trung, Trưởng Thương vụ Việt Nam tại UAE, ưu đãi thuế không quyết định khả năng tiếp cận thị trường.
"Doanh nghiệp chỉ có thể bán hàng khi đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn Halal. Không có chuyện ưu đãi thuế thay thế được yêu cầu này", ông Trung nói.
Trong khi Trung Đông phải nhập khẩu tới 85-90% nhu cầu lương thực, thực phẩm, mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt vẫn rất hạn chế. Bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TPHCM (ITPC), cho biết chỉ khoảng 0,2% doanh nghiệp Việt Nam có sản phẩm đạt chứng nhận Halal.
Áp lực này sẽ gia tăng khi Indonesia dự kiến bắt buộc chứng nhận Halal đối với thực phẩm và đồ uống nhập khẩu từ năm 2026. Khi nhiều thị trường đồng loạt siết điều kiện, Halal không còn là lựa chọn mà trở thành "giấy thông hành" bắt buộc.
Vào cửa nhờ tái cấu trúc nguyên liệu
Thực tế triển khai cho thấy Halal không phải là câu chuyện của một chứng nhận mà là quá trình tổ chức lại toàn bộ chuỗi sản xuất.
GC Food là một trong số ít doanh nghiệp đi sớm. Sau hơn 6 năm, Halal đã trở thành thị trường xuất khẩu lớn thứ ba, chiếm khoảng 25% doanh thu, tăng trưởng 10-15% mỗi năm.
Theo doanh nghiệp, chìa khóa không nằm ở chứng nhận mà ở việc thiết kế lại sản phẩm và quy trình ngay từ đầu, bảo đảm nguyên liệu và kiểm soát nội bộ đạt chuẩn ổn định. Nhà máy tại Ninh Thuận sử dụng tỷ lệ lớn lao động Hồi giáo để duy trì giám sát Halal thường xuyên.
Ở nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ, câu chuyện của H&B cho thấy rõ hơn "chi phí thật" của việc gia nhập thị trường.
Ông Nguyễn Anh Thể, đại diện Công ty H&B, doanh nghiệp sản xuất cà phê và nguyên liệu thực phẩm, cho biết công ty mất gần 6 tháng để hoàn tất chứng nhận Halal từ cuối năm 2025. "Phần lớn thời gian không dành cho sản phẩm chính, mà để rà soát toàn bộ nguyên phụ liệu, đặc biệt là các thành phần có thể liên quan đến yếu tố động vật", ông nói.
Dù đã xuất khẩu sang Canada, Úc... nhưng theo ông, nhiều nguyên liệu buộc phải thay thế, kéo theo điều chỉnh công thức và quy trình sản xuất. Chi phí cấp chứng nhận dưới 100 triệu đồng, nhưng chi phí lớn hơn nằm ở thay đổi nội bộ, từ đào tạo nhân sự đến kiểm soát chất lượng.
Không dừng ở đó, doanh nghiệp còn phải đáp ứng yêu cầu logistics Halal, tức toàn bộ hệ thống vận chuyển và lưu trữ phải được tách biệt để tránh "nhiễm chéo".
Hiện H&B mới ở giai đoạn thử nghiệm thị trường thông qua gửi mẫu và xúc tiến thương mại, với định hướng tiếp cận Trung Đông, đặc biệt là UAE và Ả Rập Xê Út như những điểm trung chuyển. "Đây là thị trường cần thời gian, việc thâm nhập có thể mất 1-2 năm", ông Thể nói.
Ở một hướng tiếp cận khác, ông Võ Tuấn Anh, Phó Giám đốc Xúc tiến thương mại Ban Me Gold, cho biết doanh nghiệp lựa chọn đi từ các thị trường gần như Hàn Quốc, Nhật Bản, Nhật Bản, Malaysia để thử nghiệm sản phẩm và kênh phân phối, trước khi hướng tới Trung Đông.
"Không thể chờ có đơn hàng rồi mới làm tiêu chuẩn. Nếu không chuẩn bị trước năng lực sản xuất, sẽ rất khó tiến xa", ông nói. Hiện doanh nghiệp đã có chứng nhận Halal cho một số sản phẩm và phân phối tốt tại Hàn Quốc và Malaysia.
Với đặc thù là cà phê và nguyên liệu khô, việc đáp ứng yêu cầu Halal tương đối thuận lợi do không liên quan đến yếu tố động vật. Hiện doanh nghiệp đã có chứng nhận Halal cho một số sản phẩm và đang đầu tư nhà máy mới 1 héc ta tại TPHCM, định hướng đạt đồng thời các tiêu chuẩn quốc tế, bao gồm hệ thống Halal toàn cầu.
Đây được xem là bước chuẩn bị để đẩy mạnh xuất khẩu khi điều kiện thị trường thuận lợi hơn. Với Trung Đông, doanh nghiệp hiện mới dừng ở hoạt động gửi mẫu và xúc tiến, chờ thời điểm mở rộng sau khi hoàn thiện năng lực sản xuất.
Những trường hợp này cho thấy Halal không phải là một tiêu chuẩn bổ sung trên nền các chuẩn quốc tế sẵn có, mà là một hệ tiêu chuẩn riêng, buộc doanh nghiệp phải “làm lại từ đầu” nếu muốn tham gia.
Halal là "bộ lọc" mới của thương mại toàn cầu
Theo các chuyên gia, rào cản lớn nhất hiện nay không phải là chi phí chứng nhận mà là khả năng kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị.
Ông Tạ Xuân Hiển, Phó Chủ tịch Hội đồng Doanh nghiệp Việt Nam tại UAE, cho rằng tiêu chuẩn Halal áp dụng cho toàn bộ quá trình từ nguyên liệu đến vận chuyển. "Chỉ cần một khâu không đáp ứng, toàn bộ lô hàng có thể bị từ chối", ông nói.
Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp Việt vẫn phụ thuộc vào nhà cung cấp trung gian khiến việc truy xuất nguyên liệu gặp khó khăn và không duy trì được chứng nhận một cách ổn định.
Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Hằng, Giám đốc Marketing Văn phòng chứng nhận Halal (HCA VN), nhu cầu chứng nhận Halal tại Việt Nam đang tăng nhanh khi doanh nghiệp tìm cách tận dụng các hiệp định thương mại và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất nằm ở sự đa dạng tiêu chuẩn giữa các thị trường, khiến doanh nghiệp lúng túng trong lựa chọn chứng nhận phù hợp.
"Halal không chỉ là giấy chứng nhận, mà là hệ tiêu chuẩn xuyên suốt chuỗi sản xuất", bà nói.
Ngoài ra, nguồn nguyên liệu đạt chuẩn Halal trong nước còn hạn chế, nhân sự am hiểu tiêu chuẩn và lao động Hồi giáo vẫn thiếu khiến việc triển khai gặp nhiều trở ngại.
Dù vậy, cơ hội vẫn rất lớn. Việt Nam có lợi thế ở các mặt hàng nông sản, thủy sản, những sản phẩm được thị trường Hồi giáo ưa chuộng. Các mặt hàng như hồ tiêu, quế, gạo, trái cây được đánh giá có khả năng thâm nhập nhanh nếu doanh nghiệp xây dựng hệ thống đảm bảo Halal ngay từ đầu.
Ông Trương Xuân Trung cho biết quy mô kinh tế Halal toàn cầu hiện khoảng 5.000 tỉ đô la Mỹ và có thể tăng gấp đôi vào năm 2028, trong đó Trung Đông chiếm hơn 60%. "Doanh nghiệp cần chuẩn hóa 'giấy thông hành' Halal, từ bao bì, truy xuất nguồn gốc đến kênh phân phối, nếu không sẽ khó tận dụng cơ hội", ông nói.
Halal vì thế không còn là một thị trường để "thử sức" mà là một tiêu chuẩn buộc doanh nghiệp phải thay đổi cách tổ chức sản xuất từ gốc. Khi tiêu chuẩn này lan rộng, đây không chỉ là câu chuyện mở thêm thị trường, mà là một "bộ lọc" mới của thương mại toàn cầu. Doanh nghiệp không kịp chuẩn hóa sẽ không chỉ đứng ngoài Halal mà còn có nguy cơ mất lợi thế ngay trên những thị trường xuất khẩu quen thuộc.
